Từ chuyện Lê Hoàng ngồi lên sách, đến lệch lạc tâm lý cần điều trị

Mặc dù cái gọi là giới trí thức Việt Nam đang bất đồng ý kiến đến mức cực đoan về tấm ảnh một đạo diễn và một cô hoa hậu ngồi lên những chiếc ghế được kê chân lên đống sách, nhưng thật ra vấn đề này đã được Marx nhắc đến trong bộ Tư Bản, và thậm chí ngày nay còn được coi là một trong những khái niệm trung tâm của chủ nghĩa Marx, đó chính là chứng bái vật giáo.

Hình ảnh Lê Hoàng - Triệu Thị Hà ngồi lên sách bị 'ném đá' trên mạng - Ảnh: T.L

Từ bái vật giáo hàng hóa

Thuật ngữ “bái vật” được dùng để chỉ hiện tượng mà một vật nào đó, đặc biệt là một vật do con người tạo ra, được người ta cho rằng có sức mạnh phi thường và có quyền lực mạnh hơn các vật khác. Về cơ bản, bái vật (fetishism) là việc gán cho một vật vô tri vô giác nào đó có giá trị hay có sức mạnh đặc biệt mang tính biểu tượng. Vật đó có thể là một bức tượng, một chiếc đồng hồ, một cái xe hơi, một ngôi nhà, hay thậm chí đơn giản là một cuốn sách.

Theo Marx, trong xã hội tư bản chủ nghĩa, con người giao tiếp với nhau thông qua hàng hóa, hầu hết các mối quan hệ dựa trên sự trao đổi hàng hóa (bao gồm sức lao động và thời gian), và điều này đưa đến hậu quả tất yếu là con người đánh giá nhau qua hàng hóa, hàng hóa trở thành đại diện cho con người, và đến một lúc nào đó, con người sẽ tha hóa đến mức sùng bái hàng hóa, gán cho chúng những sức mạnh và giá trị tinh thần mà chúng hoàn toàn không sở hữu.

Có thể đáng tiếc, có thể không, nhưng cho đến ngày nay, quan điểm này của Marx vẫn hoàn toàn chính xác!

Cho đến sai lạc tình dục

Sigmund Freud (6 May 1856 – 23 September 1939) 

Ngoài ra, Sigmund Freud cũng sử dụng thuật ngữ "bái vật" để mô tả một hình thái sai lạc tình dục, khi đối tượng tình cảm là đồ vật vô tri giác hay bộ phận cụ thể nào đó trên cơ thể. Các nhà tâm lý hiện đại cho rằng chứng bái vật vừa bắt nguồn từ điều kiện môi trường hay hệ quả của những trải nghiệm gây cảm xúc mạnh để lại dấu vết trong não (tức các chấn thương tâm lý), nhưng cũng có thể do các yếu tố thể chất như cấu trúc não và di truyền. Chẳng hạn như một người từ bé đã thấy cảnh bố mẹ làm tình trên những cuốn sách, thì sau này, một cách vô thức, sẽ cảm nhận được khoái lạc khi nhìn thấy sách.

Bái vật trong tình dục là trạng thái phải được nhìn thấy, được sờ mó, hôn hít một vật nào đó thuộc nhiều loại khác nhau thì mới tạo được khoái cảm. Về cơ bản, bái vật là một sai lạc về đối tượng, lấy một bộ phận ra để thay thế cái toàn thể, ví dụ có nhiều nam giới bị kích thích tình dục với giày của phụ nữ. Vật càng gần cơ quan sinh dục nữ càng dễ gây kích thích, vì thế đồ lót của phụ nữ là thứ rất gây kích động cho nam giới. Như vậy, hình ảnh những cuốn sách bị phụ nữ ngồi lên sẽ có thể gây khoái cảm đặc biệt cho một số bệnh nhân nam giới, do chúng ở vị trí gần với các cơ quan sinh dục nữ nhất, như chúng ta đã thấy trong trường hợp nổi tiếng được nhắc đến ở đầu bài viết này.

Điều trị

Có nhiều liệu pháp đã từng được áp dụng để điều trị căn bệnh lệch lạc tâm lý này, ví dụ như liệu pháp tạo ra điều kiện để kinh sợ: cho người bệnh đối diện với vật được yêu thích và ngay khi họ phát sinh hứng khởi tình dục thì bị ngay một kích thích khó chịu hay đau đớn. Trước đây người ta đã dùng những kích thích đau đớn như choáng điện là điều kiện để gây kinh sợ. Giả dụ như chúng ta có thể cho người bệnh ngồi trước một màn hình có chạy nhiều hình ảnh khác nhau, mỗi khi có cuốn sách nào chạy qua thì ghế sẽ phát ra dòng điện đủ mạnh để bệnh nhân đau đớn, hoặc thậm chí tiết ra một số dung dịch bay hơi có mùi khó chịu để bệnh nhân cảm thấy kinh sợ.

Nhưng để chữa căn bệnh tận gốc, thì phải tìm cách cho bệnh nhân nhận thức được sự khác biệt giữa hàng hóa và con người nói riêng cũng như các giá trị tinh thần nói chung. Và mặc dù có lý thuyết cho rằng cấu trúc bộ não là căn nguyên của chứng bái vật giáo, nhưng điều đó chưa bao giờ được chứng minh. Và Marx vẫn đặt niềm tin vào một hình thái xã hội mà ở đó quan hệ giữa con người không chỉ còn là quan hệ hàng hóa.

Còn chúng ta, trong khi chờ đợi giấc mơ của Marx thành hiện thực, thì ít nhất cũng đừng để mình thành một bệnh nhân của ông bác sĩ thành Viên kia!

Nguồn:

http://www.thanhnien.com.vn/pages/20140712/tu-chuyen-le-hoang-ngoi-len-sach-den-lech-lac-tam-ly-can-dieu-tri.aspx

Phê bình dịch thuật và song đề tù nhân

Thời gian gần đây luôn có những đợt sóng phê bình ào ạt vỗ vào ốc đảo nhỏ nhoi lởm chởm đá tai mèo và thấp thoáng những ngọn hải đăng cũ kỹ trong sương chiều của nền văn học dịch nước nhà. Cũng lạ là từ chỗ chỉ biết gục đầu thành kính đọc tất cả những gì được dịch ra tiếng Việt, độc giả lại quay ngoắt qua chê trách hầu như là tất cả các bản dịch, dù chúng được dịch từ những cây đa cây đề bấy lâu nay vẫn được tưới tắm cẩn thận và thường xuyên bởi những bài báo, giải thưởng, và lời khen (lẫn nhau) của người nhà.

Người thì bảo các thảm họa dịch thuật có nguyên nhân do biên tập quá ẩu, người thì phân trần do nhuận bút quá bèo làm cho dịch giả không thể dịch cho kỹ, người lại nói… từ trước đến nay văn học dịch vốn dĩ là loạn, sao lại ném đá chúng tôi, chỉ vì chúng tôi sinh ra phải cái thời mà bất cứ ai cũng có thể tra cứu tiếng Anh và có được bản gốc chỉ bằng vài cú bấm chuột hay là chạm đầu ngón tay?

Dương Tường buộc phải xin lỗi độc giả vì đã đạo chú thích Lolita 

Phê bình hay đập cho chết?

Đứng trên một góc độ nào đó, thì rõ ràng là phê bình dịch thuật đang ở trong một giai đoạn rất thiếu tính xây dựng đối với dịch giả. Hầu như các bài phê bình mang tính “đập chết ăn thịt”, tìm và thống kê hàng loạt lỗi dịch sai thô thiển đến mức không thể chấp nhận nổi, rồi kết luận là dịch giả quá kém. Tuy nhiên, những lỗi còn nguy hiểm hơn ví dụ như dịch sai hoàn toàn ý tác giả (mặc dù đúng từng từ trong từ điển) thì lại ít khi được đề cập đến.

Điều này làm cho dịch giả rất ấm ức, và luôn phân trần rằng ai cũng có thể dịch sai từ, những phê bình kiểu moi móc vài chục lỗi sai trong một bản dịch hàng chục hay hàng trăm ngàn từ là khá bất công với dịch giả. Thậm chí có dịch giả còn phản ứng quyết liệt bằng cách hỏi nhà phê bình xem, chẳng hạn, anh nói tôi dịch sai hàng ngàn từ, thì chứng cứ đâu?

Tuy nhiên, không một tờ báo tử tế nào sẽ chịu đăng một bài viết chỉ để liệt kê 3000 lỗi trong một cuốn sách nào đó. Và với những lỗi mang tính học thuật, tranh luận về các đoạn dịch sai ý tác giả mặc dù đúng đến từng chữ, sẽ tốn giấy tốn mực đến mức chúng chỉ có thể đăng trên các trang web cá nhân của nhà phê bình.

Chính điều đó đã dẫn đến tình trạng phải nói là phê bình dịch thuật theo kiểu quyết liệt triệt hạ cho bằng được như hiện nay trên báo chí VN. Những người phê bình không muốn mất thời gian vào chuyện tranh cãi triền miên về một quan điểm dịch với hàng ngàn bài viết xung quanh chỉ một từ duy nhất, điển hình là chỉ với một từ của nhà văn Tim O’Brien mà giới phê bình đã phải thư qua tin lại đến vài chục bài, tốn giấy tốn mực của hầu hết các tờ báo lớn nhỏ của VN, đủ thấy việc phê bình học thuật gian nan đến mức nào, và thái độ phản ứng đến cùng của dịch giả đã đưa đến một kiểu phê bình chỉ nhằm vào việc dịch sai từ. Anh không chịu nhận chỗ này anh dịch sai ý phải không, thế thì tôi sẽ chỉ cho anh hàng chục, hàng trăm chỗ anh dịch sai nghĩa nhé?

Dịch sai tiếng Anh quả thật là tệ, nhưng đáng tiếc đây chưa phải là lỗi nghiêm trọng nhất trong dịch thuật. Đương nhiên với các nhà văn lớn, như Tim O’Brien, Nabokov,… thì không nên và không thể dịch sai dù chỉ một từ, do họ đều suy ngẫm từng từ ngữ họ viết; nhưng một bản dịch vẫn có thể sai hoàn toàn mặc dù dịch sát đến từng chữ. Nhất là những bản dịch từ tiếng Anh – một thứ tiếng có những nghĩa thay đổi hoàn toàn theo ngữ cảnh của nó.

Thái độ đối đầu của dịch giả và giới phê bình đã làm cho họ không thể ngồi nói chuyện với nhau được về những cái quan trọng hơn trong văn chương. Rất khó, và thực tế là không thể bảo một cái đang tưởng nó là ngọn Hải Đăng, rằng nó cần phải đổi hướng đi.

Phê bình có dễ không?

Ở một đất nước duy tình hơn duy lý như VN chúng ta, nơi mà người ta vẫn bảo nhau rằng một bồ cái lí không bằng một tí cái tình, thì phê bình dịch thuật nói riêng và phê bình nói chung là một việc cần nhiều dũng cảm hơn là người ta tưởng.

Có trăm ngàn cách nói để người ta trách cứ một nhà phê bình: Nó còn quá ít tuổi, anh phê bình thế thì làm sao nó còn có nhiệt tình để dịch tiếp? Ông ấy đã quá già, sao anh có thể nói như thế với một người già? Cô bé đó viết như vậy là khá rồi, sao anh lại đòi hỏi quá nhiều ở một cô gái viết văn? Dịch giả đó đang gặp những chuyện buồn đấy, anh làm vậy ác quá! Tác phẩm đó rất là khó, dịch được như thế hoàn toàn không dễ, anh nên có tinh thần xây dựng hơn! Cái chuyện ấy thì dịch sao mà chẳng được, anh xét nét quá đáng! Đó là chưa kể một số người còn cho rằng phê bình một tác phẩm đôi khi chỉ giúp cho nó bán chạy hơn. Thậm chí nghi ngờ… nhà phê bình là tay trong của nhà sách!

Một số khái niệm nổi tiếng trong Lý thuyết trò chơi là Đảm bảo phá hủy lẫn nhau (mutual assured destruction), Song đề tù nhân (prisoner's dilemma)

Thực ra hiện nay, đã là trí thức thì ai cũng có thể là dịch giả hoặc nhà phê bình dịch thuật. Hai vai trò đó không đối kháng lẫn nhau trong một cá nhân. Và nó gợi lại bài toán nổi tiếng có tên là Song Đề Tù Nhân trong lý thuyết trò chơi (game theory). Tóm lược như sau: Hai kẻ bị tình nghi là tội phạm bị cảnh sát bắt. Cảnh sát không có đủ chứng cớ để kết án họ, nên đã cách ly họ. Cảnh sát gặp từng người một và làm cùng thoả thuận: nếu một người thú tội mà người kia im lặng, người im lặng sẽ bị phạt 10 năm tù và người thú tội sẽ được thả tự do. Nếu cả hai đều im lặng, cảnh sát chỉ phạt được mỗi tù nhân 6 tháng tù vì một tội nhỏ nào đó khác. Nếu cả hai đều thú tội, mỗi người sẽ bị phạt 2 năm.

Về mặt lý thuyết thì cả hai nên giữ im lặng để cùng bị phạt ít nhất. Nhưng trong thực tế thì các thí nghiệm cho thấy đa phần người ta chọn giải pháp thú tội. Lý thuyết trò chơi đã có sự phát triển mạnh từ khi John von Neumann là người đầu tiên hình thức hóa nó trong thời kỳ trước và trong Chiến tranh Lạnh, chủ yếu do áp dụng của nó trong chiến lược quân sự, nổi tiếng nhất là khái niệm đảm bảo phá hủy lẫn nhau mà các siêu cường áp dụng để phát triển hệ thống vũ khí hạt nhân hủy diệt của họ. Những ý tưởng từ lý thuyết trò chơi cũng tìm được chỗ đứng trong việc xây dựng một thị trường cạnh tranh, khi các nhà cung cấp không thể bắt tay nhau để mưu lợi cho nhóm của mình.

Quay về vấn đề phê bình dịch thuật, có thể thấy giải pháp tốt nhất cho giới dịch giả là im lặng trước tất cả những sai sót của đồng nghiệp. Thực tế vừa qua đã cho thấy một nhà cựu-phê bình đã bị phê bình khốc liệt đến thế nào. Có lẽ anh cũng có đôi chút ăn năn về những lời ngày xưa mình đã viết về đồng nghiệp! Tuy nhiên điểm cân bằng mang tính lợi ích nhóm này rất mong manh và sẽ nhanh chóng bị phá vỡ. Thực tế thì cộng đồng không được lợi ích gì khi phải mua sản phẩm được “sản xuất” ra từ một nhóm “đoàn kết nhất trí cao” như thế.

Dù giới dịch giả có phản ứng đến thế nào, thì vai trò của các nhà phê bình là cực kỳ quan trọng trong việc nâng cao chất lượng và đảm bảo quyền lợi cho khách hàng - ở đây là những độc giả mua sách dịch. Chúng ta cần ủng hộ các nhà phê bình cũng nhiều như ủng hộ các bản dịch chất lượng cao. Không thể chấp nhận thái độ của một số dịch giả coi việc dịch sách là một công việc cá nhân bất chấp độc giả, coi độc giả chỉ như những kẻ ăn “cơm mớm” từ miệng dịch giả. Hàng triệu độc giả không biết tiếng Anh và bỏ tiền ra để mua các “dịch phẩm”, sẽ nghĩ thế nào khi biết dịch giả coi thường họ như thế?

Phê bình như thế nào?

Như đã nói ở trên, báo chí không thể đóng vai trò có tính chuyên môn trong việc phê bình dịch thuật, báo chí chỉ có thể rung những hồi chuông cảnh báo về chất lượng của một bản dịch nói riêng, hay là một xu hướng dịch loạn nói chung; và để làm như vậy nó buộc phải dùng biện pháp nghiệp vụ đặc thù của mình là “đánh” vào những biểu tượng nhất định, hoặc vào những thứ mang tính biểu tượng.

Để việc phê bình dịch thuật thực sự mang lại hiệu quả, thì sau những bài báo sẽ phải là các nghiên cứu chuyên sâu hơn, thậm chí là những hội thảo chỉ nhằm vào việc phân tích một bản dịch. Các dịch giả cũng nên từ bỏ tâm thế coi tất cả những phê bình là nhằm vào cá nhân hay một công ty, một nhà sách nhất định. Nếu anh là một dịch giả lương thiện, yêu nghề, hãy đừng ngại lời phê bình, dù nó đúng hay sai, thì nó cũng là những cơ hội để anh hiểu được mình, hiểu được tác phẩm mình đã dịch. Và trên hết, chính những lời phê bình đó sẽ tạo ra một môi trường lành mạnh mà các tác phẩm dịch của anh mong muốn mang đến cho độc giả.

Nhà văn Nguyễn Tuân từng nói: “Khi tôi chết, nhớ chôn tôi cùng một thằng phê bình!” Cũng không hiểu cụ nói thế là quá ghét hay là quá yêu các nhà phê bình. Nhưng chắc chắn rằng sống hay chết, thì phê bình vẫn phải đồng hành với văn chương, dù đó chỉ là văn chương dịch.

Thiên Lương 

http://vietnamnet.vn/vn/van-hoa/120275/phe-binh-dich-thuat-va-song-de-tu-nhan.html

Cái nút áo bằng kim cương giả

Những vật dụng nào sẽ được người đàn bà bỏ lại khi ra khỏi nhà sau một cuộc hôn nhân? Có người bỏ lại tất cả, trừ những đứa con. Có người gói ghém gọn gàng tất cả quần áo lót cho vào một cái bọc rồi vứt vào thùng rác. Còn nàng Valeria, vợ đầu của Humbert, đã vứt xuống bùn một cái nút áo:

Sự trống trải ngoài phố, không hé lộ chút gì về chuyến ra đi của vợ tôi ngoài một nút áo bằng kim cương giả mà ả vứt xuống bùn sau khi gìn giữ nó ba năm vô ích trong chiếc hộp vỡ, có lẽ đã cứu tôi khỏi cảnh máu me đầy mũi.

Nếu như khi chia tay, người đàn ông có thể ra đi với bộ quần áo trên người (và một cái thẻ ATM trong túi, chẳng hạn), và bước vào cơn mưa với cả một trời tự do trước mắt; thì đàn bà, dù có là Tây chăng nữa, cũng vướng víu đủ thứ đồ đạc cá nhân của mình, từ những mẩu son dùng dở, gói băng vệ sinh chưa đụng đến, cho đến những cái túi đắt tiền, và vô số quần áo thậm chí chưa cắt giá, đó là chưa kể những đứa con, những người bạn chung, những con đường nhỏ, những góc phố quen. Vậy nên sự ra đi của đàn bà lúc nào cũng bi tráng, cũng là dấu ấn không thể quên, dù là với ai. Khó có cảnh chia tay nào được mô tả hài hước mà vẫn đau đớn như Nabokov đã viết trong chương 8 này. Cái nút áo ấy là một chi tiết rất giàu hình ảnh và cũng là một sự tóm tắt không thể ngắn gọn hơn về thời gian chung sống giữa Valeria và Humbert. Ngoài chuyện làm bằng kim cương giả hàm chứa ẩn ý về một cuộc hôn nhân từ bản chất đã không thật (kim cương trong văn hóa châu Âu và Mỹ luôn đi liền với hôn nhân), nó còn là hình ảnh tượng trưng cho sự tạm bợ của mối quan hệ, và cũng là lời trách móc của Humbert với vợ. Một người đàn bà vô tâm đến mức không đơm lại được cái nút áo, mà quăng vào cái hộp vỡ, thì làm sao giữ được gia đình. Nó rất dễ bị bỏ qua, nhưng với ai đọc Lolita thật kỹ, thì nó cũng là một trong những hình ảnh tuyệt đẹp mà Nabokov khéo léo sắp đặt khắp mọi nơi trong cuốn tiểu thuyết, và, theo Nabokov, là:

... những điểm bí mật, những tọa độ trong tiềm thức mà dựa trên chúng cuốn sách này đã được đồ nên — mặc dù tôi nhận thức được rất rõ ràng rằng những cảnh này cảnh khác sẽ bị đọc lướt qua hoặc không để ý đến, hoặc thậm chí chẳng bao giờ được đụng đến, bởi những kẻ bắt đầu đọc cuốn sách dưới ấn tượng rằng nó là cái gì đó từa tựa như “Hồi ký của Cô gái điếm” hoặc “Les Amours de Milord Grosvit.”

Và, thưa độc giả, xin hãy đừng bỏ qua bất cứ một từ nào, bất cứ một chi tiết nào trong Lolita.

Nước xuất Mã của Lolita

Lolita nổi tiếng là một tác phẩm khó đọc và cực kỳ khó dịch, đến mức có thể nói rằng không có một dòng nào trong cuốn sách này không làm độc giả phải ngẫm nghĩ về dụng ý của tác giả cùng những liên tưởng ngầm định đến những nơi khác, cả nằm trong và nằm rất ngoài khuôn khổ cuốn sách. Tuy nhiên, vẫn có những chỗ đặc biệt khó hiểu, và theo kinh nghiệm của tôi thì chúng thường nằm ở đầu và cuối các chương. Nabokov rất thích dùng hình ảnh để minh họa cho dòng suy tưởng của mình, và cái khó khi đọc Lolita là các hình ảnh ấy không dễ hiểu với độc giả bình thường, do chúng thuộc về các lĩnh vực rất đa dạng mà không phải ai cũng am tường. 

Câu văn cuối chương 9 phần II Lolita có thể là một ví dụ tốt cho điều tôi viết trên đây: 

Một trong những ô vuông mắt cáo của cái cửa sổ nhỏ hai cánh giăng đầy mạng nhện tại chỗ ngoặt cầu thang được lắp kính màu ngọc đỏ, vết thương tươi rói này nằm giữa những hình chữ nhật không nhuộm màu và vị trí bất đối xứng của nó — một nước xuất Mã từ trên đỉnh, luôn làm tôi bất an lạ lùng.

Ngữ cảnh liên quan: Lolita lúc này đã có quan hệ với Quilty, nhưng Humbert vẫn chưa nghi ngờ gì. Một ngày nọ, Lo gọi điện nói sẽ về muộn và nhờ Humbert tiếp cô bạn Mona mà nàng hẹn đến nhà tập kịch. Mona và Humbert nói chuyện với nhau, và Humbert có cảm giác Mona đang tìm cách gạ gẫm mình, đúng lúc đó thì Lolita về nhà. Và Humbert để cho hai bạn gái ở lại với nhau, bước lên cầu thang. 

Để diễn tả tâm trạng bối rối của Humbert, Nabokov đã để cho ông ta mô tả ô cửa sổ mà ông ta đang nhìn thấy trên chỗ ngoặt cầu thang như một bàn cờ cách điệu, với một ô kính màu ngọc đỏ như vết thương tươi rói gợi hình ảnh một nước xuất Mã từ trên đỉnh. Nếu ai không chơi cờ Vua có lẽ sẽ thấy câu văn này khó hiểu, nhưng ai biết chơi môn cờ này sẽ hiểu cảm giác của Humbert. Trong cờ Vua, bàn cờ được chia thành 64 ô vuông khác màu, và quân Mã di chuyển khó lường nhất, theo một hình chữ nhật cạnh là 3x2 ô vuông, rất nhiều đòn phối hợp nguy hiểm và tuyệt đẹp trong cờ Vua có sự tham gia của quân Mã nhờ sự biến hóa trong nước đi của nó. Ngoài ra, trong cờ Vua, người chơi luôn tư duy theo chiều hướng quân đối thủ ở phía trên, phía bên kia bàn cờ, nên câu văn một nước xuất Mã từ trên đỉnhcòn gợi ý đến một nước ra quân Mã của đối phương, một nước đưa quân cờ tráo trở và khó lường nhất của họ vào cuộc chơi. Đó có lẽ cũng là tâm trạng của Humbert sau cuộc gặp với Mona. Phải chăng Lolita đã chớm có dấu hiệu phản bội, đã có những bước đi tráo trở đầu tiên trong cuộc tình giữa hai người? Ý nghĩ đó đâm vào lòng Humbert và để lại vết thương còn tươi rói. 

Thực ra, thế giới bên ngoài chỉ là hình ảnh phản chiếu những gì nằm trong chính nội tâm của người quan sát, thậm chí theo những người theo quan điểm duy tâm chủ quan cực đoan thì thế giới bên ngoài không tồn tại khách quan; và chỉ có chủ thể có ý thức là hiện thực không nghi ngờ gì, còn lại tất cả chỉ tồn tại trong ý thức của chủ thể đó mà thôi. Cách viết của Nabokov trong Lolita luôn bám theo quan điểm ấy, nên nhiều đoạn văn ngắn trong Lolita, mặc dù nhìn có vẻ không liên quan đến tác phẩm, nhưng nếu người dịch không hiểu nhân vật và không có đủ kiến thức về hình ảnh mà Nabokov sử dụng, thì sẽ dịch sai hoàn toàn. Có thể đoạn dịch sai ấy không làm độc giả hiểu sai về tác phẩm, nhưng sẽ tầm thường hóa nó, biến nó thành một câu chuyện rẻ tiền về một mối quan hệ ấu dâm mà thôi. 

Tôi Yêu Cô

Pushkin

Thiên Lương dịch

Tôi yêu cô: dường như, tình yêu ấy
Trong lòng tôi chưa hẳn đã nguôi ngoai;
Nhưng mong sao nó không phiền cô nữa
Tôi nào muốn cô buồn mãi những một mai
Tôi yêu cô âm thầm, vô vọng
Lúc rụt rè, khi ghen quặn lòng đau;
Tôi yêu cô chân thành, cẩn trọng
Cầu cho cô được vậy với người sau.

BẢN GỐC:

Я вас любил

Александр Сергеевич Пушкин (1799—1837)

Я вас любил: любовь еще, быть может,
В душе моей угасла не совсем;
Но пусть она вас больше не тревожит;
Я не хочу печалить вас ничем.

Я вас любил безмолвно, безнадежно,
То робостью, то ревностью томим;
Я вас любил так искренно, так нежно,
Как дай вам бог любимой быть другим.

1829

Lolita (bản bìa giả da)

Về Cuốn Sách Nhan Đề Lolita

Sau khi tôi nhập vào hiện thân ông John Ray tinh tế, một nhân vật trong Lolita và cũng là người thảo Lời Tựa, thì bất cứ lời nhận xét nào xuất phát trực tiếp từ tôi đều có thể gây cho người ta ấn tượng — và trên thực tế cũng có thể gây ấn tượng cho chính tôi — như một hiện thân của Vladimir Nabokov đang nói về cuốn sách của chính ông ta. Dẫu sao chăng nữa, có vài điểm vẫn cần phải được tranh luận; và thủ pháp tự truyện có thể khiến cho người khéo bắt chước và người làm mẫu hòa lẫn vào với nhau.

Các giảng viên văn chương hay có khuynh hướng sáng chế những luận đề như thể “Mục đích của tác giả là gì?” hay thậm chí trầm trọng hơn “Anh chàng này muốn nói điều gì đây?” Mà tôi tình cờ lại là dạng tác giả từ ngay lúc bắt đầu làm việc với cuốn sách nào đó đã chẳng có mục đích nào khác ngoài việc thoát khỏi cuốn sách ấy, và là người, khi được thỉnh cầu giải thích nguyên khởi và diễn tiến của nó, sẽ cậy nhờ vào những thuật ngữ cổ giả dụ như sự Tương Tác của Cảm Hứng với Phối Hợp — những thứ mà, tôi xin thú nhận, nghe như một ảo thuật gia giảng giải về mánh lới này bằng việc biểu diễn mánh lới khác.

Nhịp đập khẽ khàng đầu tiên của Lolita chạy suốt qua tôi hồi cuối năm 1939 hay đầu năm 1940, ở Paris, vào thời gian mà tôi nằm bẹp vì căn bệnh đau dây thần kinh liên sườn tồi tệ. Theo những gì tôi còn nhớ được, thì cái rùng mình khởi nguồn cảm hứng đã được khơi gợi phần nào bởi một bài tường thuật trên báo về con dã nhân trong vườn bách thú Jardin des Plantes, kẻ, sau nhiều tháng bị một khoa học gia dỗ ngon dỗ ngọt, đã tạo ra được bức tranh đầu tiên từng được vẽ bằng chì than bởi một con thú: bức phác họa này cho thấy những thanh chấn song của cái chuồng nhốt tạo vật đáng thương ấy. Tài liệu có tính thúc đẩy này không có sự liên quan về mặt nguyên bản đến mạch suy nghĩ tiếp theo, cái, dẫu sao thì, cũng đã dẫn đến, nguyên mẫu của tiểu thuyết này của tôi, một truyện ngắn khoảng ba chục trang. Tôi viết nó bằng tiếng Nga, ngôn ngữ mà tôi đã sử dụng để viết tiểu thuyết từ năm 1924 (những cuốn hay nhất trong số chúng chưa từng được dịch qua tiếng Anh, và tất cả bị cấm, vì những lý do chính trị, ở Nga). Nam nhân là dân Trung Âu, nymphet ẩn danh là dân Pháp, và địa điểm là Paris với Provence. Tôi cho y cưới người mẹ đau ốm của cô bé, bà này qua đời sau đó ít lâu, và sau một toan tính bất thành nhằm lợi dụng cô bé mồ côi ở một buồng khách sạn, Arthur (bởi đấy là tên y) lao mình vào dưới bánh xe tải. Tôi đọc truyện này trong một đêm thời chiến dưới ánh đèn bọc giấy xanh lơ cho một nhóm bạn — Mark Aldanov, hai nhà cách mạng xã hội, với một bác sỹ nữ; song tôi không vừa ý với nó và hủy nó một hôm nào đó sau khi chuyển qua Mỹ hồi năm 1940.

Khoảng năm 1949, tại Ithaca, thuộc vùng Bắc New York, nơi tôi dạy văn học Nga, nhịp đập ấy, vốn chưa khi nào ngưng hẳn, bắt đầu quấy tôi trở lại. Sự phối hợp kết giao cùng cảm hứng bằng niềm đam mê tươi mới và cuốn hút tâm trí tôi vào một cách xử lý mới với chủ đề, lần này bằng tiếng Anh — ngôn ngữ của nữ gia sư đầu tiên của tôi ở St. Petersburg, hồi năm 1903, bà Rachel Home. Nàng nymphet, giờ đây mang chút dòng máu Ai-Len, thực tế vẫn là cô thiếu nữ y như thế, và ý tưởng căn bản về tình-con-duyên-mẹ cũng vẫn tiếp tục tồn tại; song về mặt khác thì câu chuyện rất mới mẻ và kín đáo mọc dần các vuốt và cánh của tiểu thuyết.

Cuốn sách tiến triển chậm, với nhiều gián đoạn và những chỗ lạc đề. Tôi mất độ bốn chục năm để thêu dệt nên nước Nga và Tây Âu, và giờ đây tôi đối mặt với nhiệm vụ thêu dệt nước Mỹ. Việc thu thập những nguyên liệu địa phương thuộc loại sẽ cho phép tôi rưới thêm đôi chút “thực tế” (một trong vài từ sẽ chẳng có ý nghĩa gì nếu thiếu các dấu ngoặc kép) trung bình vào mẻ rượu của trí tưởng tượng cá nhân, ở tuổi năm mươi, hóa ra là một quá trình khó hơn nhiều so với nó đã từng diễn ra ở châu Âu vào thời trai trẻ của tôi khi năng lực cảm thụ và khả năng ghi nhớ đương ở đỉnh cao tất yếu. Những cuốn sách khác xen ngang. Một đôi lần, tôi đã định đốt tập bản thảo dở dang và đã mang Juanita Dark của tôi xa tới tận chiếc bóng của cái lò đốt rác đứng xiêu vẹo trên thảm cỏ trinh trắng, thì lúc đó tôi bị chặn lại bởi ý nghĩ rằng oan hồn cuốn sách bị thiêu hủy sẽ ám các tài liệu của tôi cho đến khi tôi chết.

Mùa hè nào vợ tôi và tôi cũng đi săn bắt bướm. Các mẫu vật được ký thác vào các cơ quan khoa học, giả dụ như Bảo Tàng Động Vật Học Đối Sánh ở Harvard hay bộ sưu tầm của Đại Học Cornell. Các nhãn ghi nơi tìm thấy mẫu vật được ghim dưới những con bướm này sẽ rất hữu ích cho học giả nào đó ở thế kỷ hai mươi mốt có sở thích với tiểu sử bí hiểm. Tại các tổng hành dinh của chúng tôi như Telluride, bang Colorado; Afton, bang Wyoming; Portal, bang Arizona; và Ashland, bang Oregon, cuốn Lolita ấy lại được tôi hăng say viết tiếp vào những chiều muộn hoặc những ngày nhiều mây. Tôi kết thúc việc chép bản thảo qua chữ viết thường vào mùa xuân năm 1954, vợ tôi gõ lại nó thành ba bản bằng máy đánh chữ, và ngay sau đó tôi bắt đầu tìm kiếm nhà xuất bản.

Lúc đầu, theo tư vấn của một ông bạn cũ cẩn thận, tôi đã nhún nhường đến mức đặt điều kiện xuất bản cuốn sách dưới bút danh khác. Tôi không biết mình sẽ có lúc nào đó thấy ân hận là ít lâu sau, do hiểu rõ rằng cái mặt nạ có thể dễ dàng để lộ nguyên cớ của chính tôi như thế nào, tôi lại quyết định ký tên thật cho Lolita. Bốn nhà xuất bản Mỹ — W, X, Y, Z — lần lượt được tôi chào bản đánh máy và đưa cho những người biên tập của họ liếc qua nó, đã bị sốc do Lolita đến mức mà thậm chí ngài F.P., ông bạn cũ cẩn thận của tôi, cũng không tính đến.

Mặc dù đúng là ở Âu Châu cổ đại, và tận cho đến thế kỷ mười tám (những ví dụ dễ thấy đến từ nước Pháp), sự dâm tục cố ý đã không mâu thuẫn với những giây phút lóe sáng trong hài kịch, hoặc văn chương châm biếm đầy khí lực, hoặc thậm chí cảm hứng của một thi sỹ tài hoa trong tâm trạng phóng đãng, và cũng đúng là trong thời hiện đại thì thuật ngữ “văn hóa phẩm khiêu dâm” có nghĩa là tầm thường, hám lợi, với những quy tắc kể chuyện chặt chẽ nhất định. Hành động khiêu dâm cần cho bắt cặp với lời lẽ sáo rỗng bởi lẽ mọi kiểu tận hưởng khoái cảm mỹ học phải bị thay thế trọn vẹn bởi sự kích dục đơn giản, thứ đòi hỏi lời lẽ truyền thống để tác động trực tiếp lên bệnh nhân. Người sáng tác văn hóa phẩm khiêu dâm phải tuân thủ các quy tắc cứng nhắc cũ kỹ để làm cho bệnh nhân của anh ta được bao bọc bởi cùng một bầu không khí thỏa mãn an toàn, bầu không khí vốn dĩ quen thuộc với những người hâm mộ truyện trinh thám — những truyện mà trong đó, nếu bạn không coi chừng, kẻ sát nhân thật sự có thể lại thành ra là, trước sự phẫn uất của người hâm mộ, tính độc đáo nghệ thuật (ai mà lại muốn, tỷ như, một truyện trinh thám chẳng có đến dù chỉ một cuộc đối thoại?) Bởi vậy, trong các tiểu thuyết khiêu dâm, hành động phải bị giới hạn trong sự giao cấu giữa những lời khuôn sáo. Phong cách, cấu trúc, tính hình tượng không khi nào được phép làm sao lãng độc giả khỏi thú tính đầm ấm của anh ta. Cuốn tiểu thuyết phải bao gồm sự thay thế luân phiên những cảnh nhục dục. Các đoạn văn ở giữa phải được rút lại thành những đường khâu cảm xúc, những cầu nối hợp lý có thiết kế tối giản, những giải thích và trình bày vắn tắt, mà độc giả hầu như chắc chắn sẽ bỏ qua nhưng phải được biết là chúng có tồn tại để không cảm thấy bị lừa dối (do bị nhồi sọ từ lề thói của các chuyện thần tiên “có thật” ở thời thơ ấu). Hơn nữa, những cảnh nhục dục trong cuốn sách phải bám theo một mạch tăng dần, với những biến thể mới, những phối hợp mới, những sinh thực khí mới, cùng sự gia tăng đều đặn số lượng người tham gia (trong một vở kịch của Sade, họ còn gọi cả gã làm vườn vô), và bởi vậy mà phần kết thúc cuốn sách phải thừa mứa tri thức dâm dật hơn hẳn mấy chương đầu.

Vài kỹ thuật ở phần đầu Lolita (giả dụ như Nhật Ký của Humbert) làm cho một số người trong số các độc giả đầu tiên của tôi tưởng lầm rằng đây là một thứ dâm thư. Họ trông chờ vào chuỗi gia tăng các cảnh gợi tình; khi những cái này ngưng lại, độc giả cũng ngưng đọc luôn, và cảm thấy buồn chán và thất vọng. Tôi ngờ rằng điều này là một trong những lý do tại sao không phải cả bốn hãng chịu đọc bản đánh máy ấy đến cuối. Dù họ có nhận thấy nó khiêu dâm hay không thì điều đó cũng chẳng làm tôi quan tâm. Sự khước từ của họ với việc mua sách không dựa trên cách tôi xử lý chủ đề mà dựa trên chính chủ đề, bởi có đến ít nhất là ba chủ đề tuyệt đối cấm kỵ, đến mức hầu hết các nhà xuất bản Mỹ đều lo ngại. Hai cái kia là: một cuộc hôn nhân Nhọ-Trắng thành công trọn vẹn và mỹ mãn đã đơm hoa kết trái thành con đàn cháu đống; và kẻ vô thần tuyệt đối được sống trọn đời sung sướng và có ích, rồi chết trong lúc đang ngủ, thọ 106 tuổi.

Vài phản ứng hết sức tức cười: một người biên tập gợi ý là hãng của anh ấy có thể cân nhắc chuyện xuất bản nếu như tôi biến nàng Lolita của tôi thành cậu bé tuổi mười hai và để cậu ta bị dụ bởi Humbert, một gã nông dân, trong chuồng gia súc, giữa phong cảnh thê lương và cằn cỗi, mọi điều này được trình bày bằng các câu văn ngắn, mạnh, “hiện thực” (“Hắn cư xử điên khùng. Tôi nghĩ là chúng ta ai cũng cư xử điên khùng. Tôi nghĩ Chúa cũng cư xử điên khùng.” Và những thứ tương tự như vậy.) Mặc dù mọi người chắc đã biết là tôi ghét cay ghét đắng các biểu tượng và phúng dụ (một phần do mối thù cũ của tôi với tà phép của Freud và một phần do nỗi kinh tởm của tôi với sự khái quát được sáng chế bởi những người sáng tác văn chương thần thoại và những nhà xã hội học), thế nhưng một người biên tập lẽ ra rất sáng dạ đã đọc lướt qua Phần Một rồi miêu tả Lolita như “Âu Châu già dắt nước Mỹ trẻ vào đời trụy lạc,” trong lúc một tên ba chớp ba nháng khác lại trông thấy trong nó “nước Mỹ trẻ dắt Âu Châu già vào đời trụy lạc.” Chủ nhà xuất bản X, người có các vị cố vấn chán Humbert đến mức họ chưa hề đọc được quá nửa cuốn sách, đã hồn nhiên biên cho tôi là Phần Hai dài quá. Mặt khác, chủ nhà xuất bản Y lại lấy làm tiếc, rằng chẳng có ai tử tế trong cuốn sách. Chủ nhà xuất bản Z bảo, nếu ông ta in Lolita, chắc ông ta với tôi sẽ vào tù.

Không có nhà văn nào ở một quốc gia tự do lại cho rằng họ phải quan tâm đến ranh giới chính xác giữa gợi cảm và gợi dục; đó là điều hết sức vô lý; tôi chỉ có thể ngưỡng mộ chứ không thể tranh đua về độ chính xác trong cách nhìn của những người tạo dáng các động vật hữu nhũ trẻ đẹp để chụp ảnh đăng lên tạp chí sao cho toàn bộ đường viền cổ áo chỉ vừa đủ thấp để khơi gợi một tiếng cười thầm của tay bưởng trưởng và vừa đủ cao để không làm ông bưu cục trưởng phải nhăn mặt. Tôi cho là, vẫn tồn tại những độc giả thấy hưng phấn với sự hiện diện các lời lẽ chợ búa trong các tiểu thuyết khổng lồ và sáo rỗng đến tuyệt vọng, những thứ được đánh máy bằng ngón tay cái của những kẻ tầm thường cương cứng và được đánh giá là “có ảnh hưởng lớn” và “nổi bật” bởi bọn phê bình bồi bút. Có những linh hồn lịch thiệp tuyên bố Lolita vô nghĩa do nó chẳng dạy họ được bất cứ điều gì. Tôi không phải độc giả mà cũng không phải nhà văn thể loại văn chương hư cấu ra vẻ mô phạm, và, bất chấp xác nhận của John Ray, Lolita chẳng có bài học nào đi cùng. Với tôi thì một tác phẩm hư cấu chỉ tồn tại trong chừng mực nó cho tôi cái mà tôi sẽ gọi huỵch toẹt ra là khoái cảm thẩm mỹ, đó là cảm giác được — bằng cách nào đó, ở nơi nào đó — kết nối với những trạng thái khác của sự tồn tại, nơi nghệ thuật (tính hiếu kỳ, sự dịu dàng, lòng nhân hậu, niềm hoan lạc) là tiêu chuẩn. Không có nhiều cuốn sách như vậy. Tất cả những cuốn còn lại hoặc là lá cải thời thượng hoặc là những thứ vẫn được vài người cho là Văn Chương Ý Tưởng, những thứ mà trong rất nhiều trường hợp lại chính là lá cải thời thượng cô lại thành các khối thạch cao khổng lồ được truyền cẩn thận từ đời này qua đời khác cho tới khi có người nào đó xông lên với cây búa và thử làm một choác ra trò lên Balzac, lên Gorki, lên Mann.

Lời cáo buộc khác mà vài độc giả áp đặt lên Lolita là nó chống Mỹ. Đây là cái làm tôi đau hơn nhiều so với lời buộc tội ngu ngốc về sự đồi bại. Những cân nhắc về độ sâu và viễn cảnh (một thảm cỏ ngoại thành, một thảo nguyên vùng núi) khiến cho tôi dựng được một số bối cảnh Bắc Mỹ. Tôi cần một môi trường tạo được sự phấn khích nhất định. Và chẳng có gì tạo được sự phấn khích nhiều hơn thói thô bỉ phàm tục. Nhưng, liên quan đến thói thô bỉ phàm tục thì không có sự khác biệt căn bản nào giữa phong tục tập quán của Cựu Thế Giới và Tân Thế Giới. Bất cứ người vô sản nào từ Chicago cũng có thể thành nhà tư sản (theo nghĩa của Flaubert), y như một công tước Anh. Tôi lựa chọn motel Mỹ thay vì khách sạn Thụy Sỹ hoặc nhà trọ Anh chỉ vì tôi cố gắng trở thành một nhà văn Mỹ và chỉ đòi hỏi đúng những quyền lợi mà các nhà văn Mỹ khác vẫn được hưởng. Mặt khác, tạo vật Humbert của tôi là người nước ngoài và kẻ vô chính phủ, và có rất nhiều thứ, ngoài vấn đề nymphet, mà tôi không đồng ý với ông ta. Và mọi độc giả Nga của tôi đều biết rằng các cựu thế giới của tôi — Nga, Anh, Đức, Pháp — cũng kỳ quái và chủ quan hệt như tân thế giới của tôi.

Vì sợ rằng tuyên bố ngắn ngủn mà tôi đưa ra ở đây có vẻ như sự giãi bày những nỗi hận lòng nào đó, nên tôi buộc phải vội vã bổ sung rằng, ngoài những thằng chã đọc bản đánh máy Lolita hoặc ấn bản Olympia Press của nó theo tinh thần “Sao ông ấy lại phải viết nó nhỉ?” hay “Sao tôi nên đọc về bọn điên này nhỉ?” thì vẫn có không ít người, khôn ngoan, nhạy cảm, vững vàng, hiểu sách tôi tốt hơn nhiều so với tôi có thể giải thích cơ chế nội tại của nó tại đây.

Tôi dám nói rằng, mọi nhà văn nghiêm túc đều nhận thức về ấn bản sách này hay ấn bản sách khác của ông ta như một sự hiện diện ấm lòng thường trực. Ánh sáng dẫn đường của nó cháy đều ở nơi nào đó trong tầng hầm và chỉ một đụng chạm khẽ khàng nhất tác động lên bộ ổn nhiệt bí mật của ông ta sẽ lập tức làm ngấm ngầm bùng lên làn hơi ấm quen thuộc. Sự hiện diện này, ánh sáng rực rỡ này của cuốn sách, ở một chốn xa xôi bất cứ lúc nào cũng đến được, là cảm giác vô cùng thân thiết, và cuốn sách càng trùng khớp chính xác hơn với sắc màu và đường viền được mường tượng trước của nó thì nó càng tỏa sáng rộng hơn và đều hơn. Nhưng thậm chí như vậy, thì vẫn có những nơi chốn nhất định, những con đường phụ, những thung lũng ưa thích, những nơi tác giả gợi nhớ lại một cách thiết tha hơn và thưởng thức một cách dịu dàng hơn phần còn lại trong cuốn sách của ông ta. Tôi không đọc lại Lolita từ khi tôi sửa chữa xong bản in thử vào mùa xuân năm 1955, nhưng giờ đây tôi thấy nó vẫn là một hiện diện dễ chịu như thể nó lặng lẽ lơ lửng quanh nhà tựa một ngày mùa hạ mà người ta biết chắc là ngời sáng sau sương mù. Vậy nên những khi tôi nghĩ về Lolita, dường như tôi luôn lựa được cho khoái cảm đặc biệt của mình những hình ảnh thí dụ như ngài Taxovich, hoặc tờ danh sách lớp của trường trung học Ramsdale ấy, hoặc Charlotte đang nói “không thấm nước,” hoặc Lolita, như trong những thước phim quay chậm, đang tiến về hướng các tặng phẩm của Humbert, hoặc những bức ảnh trang hoàng tầng áp mái được cách điệu hóa của Gaston Godin, hoặc ông thợ cắt tóc ở Kasbeam (người làm tôi tốn mất một tháng làm việc), hoặc Lolita đang chơi tennis, hoặc bệnh viện tại Elphinstone, hoặc Dolly Schiller nhợt nhạt, mang thai, đáng yêu, bất khả vãn hồi, đang hấp hối ở Gray Star (thủ đô cuốn sách), hoặc những tiếng leng keng từ thị trấn dưới thung lũng vọng lên con đường đèo (mà trên đó tôi đã bắt được con bướm cái đầu tiên thuộc giống Lycaeides sublivens Nabokov). Đây là hệ thần kinh của tiểu thuyết. Đây là các điểm bí mật, các tọa độ trong tiềm thức mà dựa trên chúng cuốn sách này đã được đồ nên — dẫu tôi nhận thức được rất rõ ràng rằng những cảnh này cảnh khác sẽ bị đọc lướt qua hoặc không để ý đến, hoặc thậm chí chẳng bao giờ được đụng đến, bởi những kẻ bắt đầu đọc cuốn sách dưới ấn tượng rằng nó là cái gì đó từa tựa như “Hồi Ký của một Kỹ Nữ” hoặc “Les Amours de Milord Grosvit.” Việc cuốn tiểu thuyết của tôi có hàm chứa nhiều ám chỉ khác nhau đến ham muốn sinh lý của một gã đồi trụy là hoàn toàn chính xác. Nhưng rốt cuộc thì tất cả chúng ta không phải trẻ con, không phải các phạm nhân thất học vị thành niên, không phải các nam sinh trường nội trú Anh Quốc, những kẻ sau một đêm buông thả đồng tính lại phải chịu đựng cảnh ngược đời là đọc các tác giả cổ điển trong những phiên bản đã bị sàng lọc.

Thật trẻ con nếu nghiên cứu một tác phẩm hư cấu để thu lượm tin tức về một quốc gia hoặc về một tầng lớp xã hội hoặc về tác giả. Tuy nhiên, một trong số rất ít bạn thân của tôi, sau khi đọc Lolita, đã tỏ ra lo lắng một cách chân thành rằng tôi (tôi!) đã phải sống “giữa những kẻ chán ngấy như vậy” — trong khi sự bất tiện duy nhất mà tôi thật sự phải trải qua là sống tại xưởng của mình giữa những cái chân cái tay bị vứt bỏ và phần thân dang dở.

Sau khi Olympia Press, ở Paris, xuất bản cuốn sách, một nhà phê bình Mỹ đưa ra giả thuyết rằng Lolita là hồ sơ về chuyện tình của tôi với truyện tình. Việc thay “Anh ngữ” vào chỗ “truyện tình” sẽ làm cho công thức tao nhã này đúng hơn. Nhưng ở chỗ này, tôi thấy giọng mình đã lên tới cao độ quá mức ghê tai. Chẳng ai trong số những người bạn Mỹ của tôi từng đọc các cuốn sách tiếng Nga của tôi và vì vậy mọi đánh giá về sức mạnh trong các cuốn tiếng Anh của tôi sẽ không thể minh bạch. Bi kịch cá nhân của tôi, cái không thể, và quả thật không nên, trở thành mối quan tâm của bất cứ ai, là việc tôi phải từ bỏ tiếng Nga, đặc ngữ tự nhiên, không bị hạn chế, giàu có, và vô cùng dễ sai khiến của tôi để dùng thứ tiếng Anh hạng hai, thiếu vắng mọi món đạo cụ — gương ngăn, phông màn nhung đen, truyền thống và các liên tưởng ngầm định — mà ảo thuật gia bản xứ, vạt áo đuôi tôm tung bay, có thể dùng một cách diệu kỳ để vượt qua được di sản cha ông theo lối của mình.

12 tháng Mười Một năm 1956

---