Một suy nghĩ những ngày tháng 3

HIV làm con người buộc phải dùng bao cao su khi làm tình với người lạ. Còn bây giờ Covid 19 làm con người phải cách nhau 2m! Chưa hiểu con virus kế tiếp sẽ làm chúng ta phải thế nào, không được nhìn nhau nữa chăng?

Những ngày này đọc lại Karl Marx mới thấy vô cùng thấm thía, cụ đúng là triết gia của các triết gia, một người có năng lực tư duy siêu phàm vượt thời gian. Từ xưa mà cụ đã thấy rằng:

"Con người (công nhân) chỉ cảm thấy mình hành động tự do trong khi thực hiện những chức năng động vật của mình – ăn, uống, sinh con đẻ cái, nhiều lắm là trong chuyện ở, chuyện trang sức, v.v., – còn trong những chức năng con người của y thì y cảm thấy mình chỉ còn là con vật. Cái vốn có của súc vật trở thành chức phận của con người, còn cái có tính người thì biến thành cái vốn có của súc vật." 

Chủ nghĩa tư bản làm tha hoá con người, và đẩy người lao động xuống ngang tầm con vật. Chúng ta chỉ còn cảm thấy tự do khi làm những việc mà mọi con vật vẫn làm, còn những việc làm chúng ta có tính người thì gần như đã bị tước đoạt. Lại trích tiếp lời Karl Marx: 

"Cố nhiên là ăn, uống, sinh con đẻ cái v.v. cũng là những chức năng thực sự có tính người. Nhưng trong khái niệm trừu tượng tách chúng khỏi phạm vi hoạt động khác của con người và biến chúng thành những mục đích cuối cùng và duy nhất thì những chức năng ấy mang tính súc vật."

Điều đáng sợ là con người tự hào với việc thực hiện các chức năng con vật, ví dụ như ăn uống, sinh đẻ, nhà cửa, mua sắm trang sức. Thậm chí khoe khoang chúng trên facebook. Trong khi những việc có tính người như yêu đương, suy ngẫm, thì y lại chỉ như con vật. 

Thật khủng khiếp! 

Có lẽ dịch bệnh là lời cảnh tỉnh của thiên nhiên với sự tha hoá của con người. Chúng ta cần hệ giá trị khác, cần nền kinh tế khác. 

Hãy còn chưa muộn.

Con Gà

Dạo này phây thầy bị report suốt, nên mấy bài hay ho nhạy cảm là thầy toàn phải để riêng cho friends, cho đỡ bị hiểu nhầm. Nói chung viết gì cũng đụng chạm, từ cách tính tiền điện cho đến văn chương hay chứng khoán, cái gì cũng có người nhắn tin phàn nàn. 

"Vậy thì thầy biết viết cái gì? Một anh bạn khuyên thầy đừng đả động đến một người nào. Cứ viết truyện buồng cau, cây chuối, cục đất, buổi hoàng hôn, con lợn. Nhưng biết đâu đấy? Thầy vẫn sợ. Thầy sợ có người nào lại nhận mình là buồng cau, cây chuối, cục đất, buổi hoàng hôn, hay là con lợn để mà không bằng lòng. Bởi thế, tuy chẳng muốn, thầy đành lại lấy chuyện thầy ra mà viết để cho yên chuyện."

Nói đúng hơn thì là chuyện con gà nhà thầy.

Nó cũng chỉ là một con gà mái bình thường thôi, hơi đắt hơn một chút vì trắng tinh và nhỏ như con bồ câu nhỏ. Thực ra ngày xưa nhà thầy có một đàn gà, có lúc đông lên đến ba bốn chục con, tụi nó cứ tự đẻ tự nuôi, lâu lâu cho nắm thóc, chứ cũng không chăm sóc gì đặc biệt. Thỉnh thoảng có khách đến nhà mà thầy chưa lĩnh nhuận bút, thì thầy lại ra vườn nhặt trứng, và đưa cho khách hòn đá, ném trúng con nào thì ăn con đó.

Nhưng do bọn nó đẻ ghê quá, nên nhà bẩn, cỏ còn chẳng mọc được với bọn nó, nên cuối cùng thầy cũng đem cho gần hết, chỉ còn mỗi con mái trắng này, vì nhìn nó có vẻ tần tảo, hiền lành, không nỡ đem cho. Có người hỏi sao không giữ thêm con trống cho nó, nhưng giữ 2 con thế thì sớm muộn chúng nó lại đẻ ra đầy nhà thôi.

Vậy mà con gà trắng này sống cũng hơn một năm rồi, một mình lủi thủi nhặt nhạnh ở đâu không biết, tối tự giác lên cây nào ngủ không hay. Nhà thầy vẫn có cái xe đạp cho người làm đạp ra cổng để mở cửa cho khách. Nhưng thầy đạp xe tìm nó mấy lần ban đêm xem nó ngủ đâu mà không bao giờ thấy mới lạ.

Chuyện nhạt nhỉ.

Nhưng hôm nọ tự dưng không thấy nó đâu cả tuần, thầy mới cất công đi kiếm nó cả buổi thì thấy cô nàng đang ấp mười mấy quả trứng dưới một gốc mai. Túm cổ nhấc lên thấy nhẹ bỗng, như một túm lông, chắc nhịn ăn lâu quá.

Thầy thấy tội nghiệp, nên lấy hết trứng đi, và ném nó ra ngoài, để nó không mất sức ấp mấy quả trứng không có trống.

Thế rồi thầy tò mò, đem luộc hết lên để ăn, thì đang luộc thấy nổ bụp một cái, mới chạy vào xem, thì thấy có một quả có trống, gà con đã đủ lông đủ cánh.

Thầy bèn bóc hết mấy quả còn lại ra chấm muối ăn, thì không thấy còn quả nào có trống nữa. Chỉ có đúng quả ấy.

Tự dưng cứ bần thần nghĩ, không hiểu con gà của mình kiếm đâu ra con trống trong khu vườn của nó, không lẽ nó đẻ với chim, hay nó giẫm phải vết chân con gà nào... Nếu mình không đi nhặt trứng của nó thì có phải hôm nay nó có đứa con để nuôi không.

Hôm nay lại thấy nó lân la đến xin ăn, mà chẳng còn gì ăn được, nên lấy gạo nếp ra cho ăn, ăn xong nó còn chạy theo, như chó.

Đời thật là nhiều chuyện không sao hiểu được.

Lô-gích mềm trong một câu văn Lolita

Mặc dù ngôn ngữ, trên phương diện nào đó, là một dạng toán, nhưng thực tế thì ngôn ngữ tập trung vào cảm xúc nhiều hơn là tính lô-gích và sự cô đọng của toán học.

Một ví dụ khá thú vị mà thầy hay nghĩ lại là một câu văn cực ngắn và cực đơn giản trong Lolita, nhưng tương đối khó dịch, thậm chí là rất khó dịch vì nhiều người đã đụng vào và đều làm sai:

"His father and two grandfathers had sold wine, jewels and silk, respectively."

(His) ở ngữ cảnh này là nói về father của nhân vật chính (Humbert). Như vậy câu văn siêu đơn giản, không cần tra từ điển, google dịch ngon lành. Tuy nhiên nó không hoàn toàn đơn giản như mới nhìn. Với ai ngại tra từ điển thì thầy nói luôn respectively được dùng như một từ rất toán học, có ý nói là các đối tượng trong mệnh đề sẽ được phân chia tương ứng. Ví dụ bảo A và B bằng 5 và 6 respectively thì nghĩa là A=5, B=6.

Cách dịch đơn giản nhất, và phổ biến nhất là:

"Ông tôi bán rượu và một cụ nội tôi bán đá quý, một cụ nội tôi bán lụa."

Đó là cách triển khai phương trình của câu ra theo dạng toán. Mặc dù có chút sai sót và lủng củng nhưng về căn bản là đúng với nội dung mà câu văn muốn chuyển tải. Nó cũng như một dạng triển khai (A+B)^2 thành A^2+B^2+2AB.

Nhưng văn chương không phải toán học. Khi Nabokov viết câu văn đó, dĩ nhiên ông biết tiếng Anh có các từ cần thiết để viết như kiểu dịch trên, nhưng ông đã không viết thế. Tại sao?

Vì mục đích câu văn này còn để nói lên tính cách và hoàn cảnh của Humbert: Là một người lưu vong, dân châu Âu qua Mỹ sống, nên với y thì quá khứ là cái gì đó khá xa lạ, mù mờ, thậm chí là một thứ không muốn nhắc đến.

Nên với cách viết này, Nabokov muốn cho nhân vật của mình kể về quá khứ và gia đình như một chuyện gì đó miễn cưỡng, nói cho xong, chẳng quan trọng cho lắm. Các đôi tượng trong câu văn đều không liên quan nhiều đến nhân vật chính, và ngay cả cái cách dùng từ respectively rất tay chơi ở cuối câu, cũng thể hiện sự thờ ơ của nhân vật chính: Đại khái là vậy, tôi cũng không nhớ rõ lắm, và cũng chẳng quan trọng cho lắm.

Sợi dây duy nhất níu Humbert lại với quá khứ châu Âu là người cha mà thôi, còn trước đó thì không mấy liên quan, nên các ông và cụ đó chỉ là những người liên quan qua cha Humbert. Đặt nhân vật chính của tác phẩm vào vị trí trung tâm câu văn thì sẽ làm sai ý của nó.

Và nếu dịch theo kiểu toán như phương án thầy đưa ở trên, thì các đối tượng trong câu lại rất gần gũi với Humbert và hiển nhiên sẽ không cho độc giả cái cảm giác mà Nabokov muốn tạo ra trong tâm trí họ.

Mà đó mới là một câu văn gần như là dễ nhất trong Lolita!

Inception

Có một bộ phim mà tôi thích đến mức từng dùng tên nó làm một cái nick trên một diễn đàn khá đông người (giờ thì quên cả password rồi). Và tên nó là Inception.

Ý tưởng của bộ phim khá thú vị, nhưng cũng xuyên suốt các nền triết học: Khi bạn đã đưa được một ý tưởng khởi nguồn vào đầu ai đó rồi thì nó sẽ tự phát triển, sẽ nhân lên, đào sâu, bám rễ, cầm tù nạn nhân cho đến khi chết.

Inception chính là sự khởi đầu ấy. Trong bộ phim này, một nhóm người đã tìm mọi cách để cấy cái inception tự lập vào đầu kẻ thừa kế một tài sản khổng lồ, để y từ chối khoản tài sản đó.

Thực ra đây không phải là cái gì mới, từ những trang đầu của Cựu Ước đã có câu:

19. Thiên Chúa lấy đất nặn ra mọi dã thú, mọi chim trời, và dẫn chúng đến với Adam để xem Adam gọi chúng là gì: hễ Adam gọi mỗi sinh vật là gì, thì tên nó sẽ là thế.

"19. And out of the ground the Lord God formed every beast of the field, and every fowl of the air; and brought them unto Adam to see what he would call them: and whatsoever Adam called every living creature, that was the name thereof."

Ngay khi bạn đặt tên cho một thứ gì đó, tức là bạn đã có một inception về nó, và sau này nó sẽ bám theo bạn suốt đời. Vậy nên các đôi tán nhau trên mạng đừng gọi nhau là vợ chồng sớm quá, điều đó sẽ giết chết tương lai các bạn, không chừng.

Ngay trong Lolita, từ chương 1, phần 1, Nabokov đã nói đến một inception của cả câu chuyện: Đó là mối tình của Humbert với Annabel - một cô bé cùng tuổi Lolita sau này. Và Nabokov đã dùng một từ không thể chính xác hơn để nói về cô gái đó: Initial Girl!

Có lẽ ai trong chúng ta cũng có một Initial Girl hay Boy hay Gay nào đó!

Nhiều khi nhớ lại quá khứ, thấy những inception vô tình từ khi còn rất nhỏ mà vẫn bám riết không rời, chi phối rất nhiều điều đang và sẽ xảy ra với cá nhân tôi.

Có những cô gái chỉ vì thầy bói nói từ nhỏ rằng sẽ làm vợ hai, sẽ có con riêng, hay gì đó,... mà cái inception đó bám theo họ cả đời đến mức có khi họ làm như thế thật.

Con người, theo quan điểm của Marx, là tổng hòa các mối quan hệ xã hội, hay nói một cách chính xác hơn thì là những gì họ đã trải qua, mà những gì họ trải qua đều có liên quan đến một inception nào đó. Như tôi từng nói đùa, bạn yêu cô gái nào là phải chấp nhận ngủ với mọi cuốn sách cô ấy đã đọc, mọi con đường cô ấy đã đi qua, mọi thằng đã ngủ với cô ấy, thậm chí một vết sẹo nhỏ của cô ấy vì nhảy qua hàng rào nhọn hay bỏng nước sôi, cũng sẽ là một phần đời bạn. Bạn sẽ không bao giờ chối bỏ chúng được.

Nên có nhiều người đàn ông thích gái trinh không hẳn chỉ vì một cái màng vật lý nào đó mà vì dường như những cô gái ấy ít quá khứ hơn, họ chưa bị gã nào cấy các inceptions tình dục vào não, cũng như một cái điện thoại chưa ai dùng thì bộ nhớ sạch hơn, nhất là khi bộ nhớ con người không thể reset lại được.

Và tôi nghĩ có thể mặt hàng thời thượng nhất, có lãi nhất trong tương lai là các inceptions, nếu cấy được chúng vào đầu đám đông thì bạn sẽ có tất cả.

"Một ngày nào đó từ facebook cũ"

Phê phán tư duy toán học thuần túy

Anh hay nói về tư duy toán học. Thực ra bản chất kiểu tư duy này luôn tìm cách công thức hóa mọi thứ trên đời, và bọn Tây cực kỳ giỏi trong vấn đề này. Ví dụ một cái đơn giản thôi như sắc đẹp của gái, dân châu Á cứ cãi nhau toàn những thứ định tính như thắt đáy lưng ong, mặt trái xoan, lông mày lá liễu, má hồng, lưng chữ cụ vú chữ tâm,... toàn thứ không làm sao mà số hóa ra được. Còn bọn Tây rất ngắn gọn, nó đưa luôn số liệu, kiểu như chuẩn của gái đẹp là 3 vòng 90x60x90, rốn phải đúng giữa trọng tâm, sải tay bằng chiều cao, ngón tay ngón chân các cái như nào, vân vân và vân vân. Đấy được các số liệu thế nào đấy thì là đẹp, không thôi. Cãi nhau xinh xấu mất thời gian.

Đông Y và Tây Y cũng thể hiện rõ 2 kiểu tư duy đó. Bọn thầy thuốc Đông Y cứ lần mò bắt mạch, ngửi hơi thở gái đoán xem như nào, Tây nó bảo mời chị đái vào cái que này cho tôi, 2 vạch là chửa, khỏi nói nhiều. Rất là Toán học.

Bản chất Tây Y là số hóa tất cả mọi thứ liên quan đến sức khỏe. Bọn chúng vạch ra được một hệ thống định nghĩa rõ thế nào là khỏe mạnh. Mọi chỉ số vượt ra ngoài ngưỡng đều phải điều chỉnh cho trở lại bình thường. Điều chỉnh thế nào thì có phương pháp hết.

Đi quản lý doanh nghiệp, các anh chị cũng thấy. Doanh nghiệp tốt phải quản lý được bằng số. Làm sao mà đánh giá nhân viên được nếu không dùng con số. Một nhà quản lý tốt phải số hóa được hết các thứ liên quan đến nhân viên. Chỉ có cách đó mới có doanh nghiệp mạnh. Doanh nghiệp gia đình mới tư duy kiểu em đó tốt lắm, chăm lắm, đáng tin cậy. Công ty to mà làm thế thì phá sản sớm.

Kiểu tư duy Toán này đã làm cho bọn Tây vượt lên trên một thời gian dài, chứ chẳng phải tại chúng nó da trắng mắt xanh, hay do bên Tây lạnh, hay do cái gì mà các anh chị vẫn tưởng tượng ra. Do số hóa được hết mọi thứ trên đời nên khoa học kỹ thuật và kinh tế của chúng phát triển cực nhanh. Và về bản chất thì việc bọn Tây tạo ra cái chữ chúng ta đang viết cũng là một quá trình số hóa một thứ rất analog là tiếng nói con người mà thôi.

Nhưng không hẳn là kiểu tư duy Toán này đã toàn ưu điểm. Theo thầy thì một trong những cái dở của bọn tư duy quá thiên về Toán là luôn nghĩ mọi sự trên đời này đều có thể giải quyết được. Hay nói một cách dễ hiểu hơn là bọn học giỏi Toán luôn sẵn sàng lao vào một cái rất rắc rối vì nghĩ kiểu gì mình cũng tìm ra cách thoát khỏi nó. Có khi chính việc lao vào một thứ rắc rối như thế làm cho bọn nó thấy sướng.

Trong khi sự khác biệt giữa người khôn ngoan và người thông minh là ở chỗ người thông minh thì luôn nghĩ mình sẽ tìm được cách thoát khỏi sự rắc rối, còn người khôn ngoan thì không rơi vào. Để mình rơi vào đống phân rồi thì có thoát ra cũng không thể như cũ được nữa!

Kiểu tư duy quá nặng về Toán còn rất dễ dẫn đến tự kỷ - khi con người chỉ quan tâm đến cảm xúc mình mà tuyệt nhiên không cần biết xung quanh ra làm sao. Họ hiếm khi đặt mình vào vị trí người khác để xem người khác cảm nhận chuyện đó thế nào, vì với họ thì người khác chỉ là các biến số trong một phương trình. Thực ra bọn học Toán đều bị tự kỷ, chỉ là ở mức độ nào. Tự kỷ đến mức bệnh lý thì dễ thấy, chứ còn tự kỷ nhẹ thì đầy, có khi bố mẹ anh chị em còn không biết.

Bọn Mỹ cũng là một ví dụ không thể hay hơn về kiểu tư duy nặng về Toán này. Bọn nó chỉ cần giải được bài toán của mình chứ tuyệt nhiên không quan tâm đến các yếu tố không cân đong đo đếm được như cảm xúc của người khác. Tuy nhiên nước Mỹ có quá nhiều chủng tộc, quá nhiều luồng tư duy, nên họ vẫn cân bằng được trên sự tự kỷ của họ, nghĩa là chưa để cho phản ứng thành dây chuyền dẫn đến đổ vỡ hệ thống.

Có nhiều nhà khoa học phương Tây còn cực đoan đến mức coi Chúa trời chỉ như một công thức Toán, vấn đề là khi nào chúng ta tìm được mà thôi. Còn người châu Á thì nghĩ hoàn toàn ngược lại.

Câu hỏi dĩ nhiên là chúng ta nên tư duy kiểu nào?

Không biết!

Những câu mở đầu tuyệt tác

Các kiệt tác văn chương thường được mở đầu bằng một vài câu văn cực hay, chúng dường như được nhà văn sửa nhiều lần để chứa đựng được hết mọi tinh túy của tác phẩm, hoặc không thì cũng là một quan điểm sống nổi bật nào đó của chính ông ấy.

Tôi từng thích nhất ba đoạn mở đầu sau đây.

Một là trong Lolita của Nabokov: "Lolita, ánh sáng đời tôi, lửa dục lòng tôi. Lầm lỗi của tôi, linh hồn của tôi."

Hai là trong Anna Karenina của Lev Tolstoy: "Mọi gia đình hạnh phúc đều giống nhau, mỗi gia đình bất hạnh lại bất hạnh theo kiểu riêng."

Ba là trong Gatsby Vĩ đại của F. Scott Fitzgerald: "Vào những năm tôi còn trẻ hơn và dễ bị tổn thương hơn, cha tôi đã cho tôi mấy lời khuyên mà tôi cứ lật đi lật lại trong tâm trí mãi từ hồi đó.

'Hễ khi nào con cảm thấy thích chỉ trích bất cứ ai,' ông bảo tôi, 'hãy nhớ là không phải ai trên đời này cũng có những lợi thế mà con có.'"

Nhưng hôm nay đọc được câu mở đầu cũng ấn tượng chẳng kém gì ba câu trên, trong cuốn Speak, Memory của Vladimir Nabokov.

"Chiếc nôi chao trên vực thẳm, và lương tri bảo ta rằng sự tồn tại của ta chỉ là một kẽ sáng hẹp giữa hai cõi hư vô bất tận của bóng tối."

Nhiều khi chỉ vì một cái lúm đồng tiền mà người ta cưới cả một người đàn bà làm vợ, phải chăng ta cũng nên dịch cả một cuốn sách chỉ vì một câu mở đầu tuyệt hay?

Liều thuốc cần thiết cho những đứa trẻ hận thù

Tượng Pyotr đại đế tại cố đô Nga

Có hai thành phố ảnh hưởng rất mạnh đến thời thanh niên của tôi, là Stockhom và Saint Petersburg (Ленинград). Chúng nằm cách nhau không xa, và ít nhiều liên quan đến một nhân vật vĩ đại là Pyotr I Đại Đế (Пётр I Великий).

Người Nga hết sức kính trọng vị Hoàng Đế này của họ, vì dưới thời cai trị của ông ta, nước Nga đã phát triển rực rỡ, đánh bại hai cựu thù là đế quốc Ottoman và Thụy Điển, tái chiếm các lãnh thổ đã mất và lấy đường thông ra biển.

Thụy Điển đã từng là một đế quốc hùng mạnh ở châu Âu, họ liên tục tấn công Nga và cướp được không ít lãnh thổ của quốc gia này. Do Moscow nằm quá xa vùng biển của Nga, nơi Thụy Điển thường xuyên quấy phá, nên vào năm 1703, Pyotr Đại Đế đã đến một vùng đất hẻo lánh nằm ngay vịnh Phần Lan của biển Baltic, phi ngựa lên một quả đồi, cắm ngọn giáo xuống đất, và nói: Đây sẽ là thủ đô của nước Nga.

Hành động huyền thoại này của Pyotr Đại Đế đã thể hiện tầm nhìn vượt trội và quyết tâm sắt đá của một nhà lãnh đạo kiệt xuất.

Sau đó là một cuộc chiến vĩ đại giữa Nga và Thụy Điển, kết thúc bằng việc Thụy Điển thất bại nặng nề, và hòa ước Nystad giữa Nga và Thụy Điển được chính thức ký kết ngày 14 tháng 9 năm 1721. Theo Hòa Ước này, Thụy Điển phải cắt nhường cho đế quốc Nga vĩnh viễn các vùng Livonia, Ingria và Estonia, cùng với Karelia kéo dài đến Vyborg.

Thất bại này cũng chấm dứt vĩnh viễn các tham vọng bá quyền của Thụy Điển, và họ đã tập trung các nguồn lực của mình vào việc phát triển kinh tế, văn hóa, khoa học và kỹ thuật, để đạt được vị thế ngày nay: một trong những quốc gia có GDP đầu người cao nhất thế giới và hệ thống an sinh xã hội hoàn hảo hạng nhất.

Nói lại một chút về lịch sử, để giải thích cho sự kinh ngạc của tôi, một đứa trẻ lớn lên trong đủ thứ hận thù với các dân tộc khác, khi nhìn thấy bức tượng Pyotr Đại Đế tại một quảng trường nhỏ ở Stockholm. Người bạn đi cùng, một người Thụy Điển chính gốc, cao to và nhợt nhạt như hầu hết những người Bắc Âu khác, đã giải thích cho tôi hiểu rằng "đồng bào" của anh rất tôn trọng Pyotr Đại Đế và họ cho rằng chính sự thịnh vượng ngày nay của họ có phần công lao của vị Hoàng-Đế-kẻ-thù này.

Lịch sử châu Âu là những cuộc chiến liên miên giữa các nước láng giềng. Hầu như bất cứ dân tộc châu Âu nào cũng có những món nợ đẫm máu với dân tộc khác trong cùng lục địa. Và đó cũng là vấn đề của toàn thế giới. Mỹ đã ném 2 quả bom nguyên tử xuống Nhật, giết chết hàng trăm ngàn người. Hàng triệu người đã chết trong chiến tranh thế giới thứ Hai. Không thể tìm được hai đất nước có chung biên giới mà lại không có những món nợ đẫm máu người, những tranh chấp lãnh thổ không thể giải quyết, những bất đồng không bao giờ tìm được tiếng nói chung! Đó là cuộc sống, đó là cái bi, cái hài, cái xấu và cũng là cái đẹp của cuộc sống chúng ta!

Vậy nên hãy mỉm cười với chúng, hãy nhìn về phía trước, hãy nghĩ đến tương lai, bởi lẽ những gì đã thuộc về quá khứ thì không thể nào thay đổi được nữa. Đừng vác mãi trên lưng cây thánh giá của sự định kiến, nó sẽ càng ngày càng nặng và rồi sẽ đè bẹp anh một ngày nào đó. Biết buông bỏ thì sẽ nhẹ lòng hơn, và sẽ bước lên được những tầng cao mới. William Clay đã từng nói "Không có kẻ thù vĩnh viễn hay bạn bè vĩnh viễn, chỉ có những lợi ích vĩnh viễn" ("There are no permanent enemies, and no permanent friends, only permanent interests.").

Phải chăng câu nói ấy cũng là liều thuốc cần cho một đứa trẻ mãi vẫn không lớn được vì gánh mãi những hận thù?

17-02-2014

Mong manh

Độ ngày này bốn năm trước, tôi dịch xong truyện ngắn đầu tiên trong bộ Mỹ Nhân Nga của Nabokov, với cái tên tiếng Việt là "Dấu hiệu và Biểu hiệu", rồi vài hôm sau nó được đăng trên TTCT, và mãi gần đây tôi mới biết nó được đánh giá là truyện ngắn hay nhất của ông ấy.

Thực ra cá nhân tôi thích một số truyện khác của ông ấy hơn, nhưng không thể phủ nhận rằng "Dấu hiệu và Biểu hiệu" được viết với bút lực phi thường của một văn hào vĩ đại đang ở đỉnh cao sự nghiệp, nó mang trong mình những câu chuyện khác, những tầng nghĩa khác, và cũng bí ẩn như nhiều tác phẩm khác của Nabokov.

Nhưng với tôi thì quá trình dịch truyện ngắn ấy đi với một ký ức nặng nề.

Cũng khoảng cái đêm trước hôm tôi dịch xong, khi đi chơi về nhà lúc đêm đã khuya, tôi chợt nghe tiếng mèo kêu khe khẽ ngay cổng nhà, và khi chạy đến thì thấy con mèo của tôi đang hấp hối, có lẽ nó mới bị chiếc ô tô nào đó cán lên khi trèo ra ngoài hàng rào đợi chủ. Mèo nhà mà, rất ngây thơ với ánh đèn xe cộ. Rồi chỉ vài phút sau nó chết, chắc cũng chỉ cố đợi chủ được đến thế. Lúc mang nó đi, tôi chẳng nghĩ được gì, ngoài những dòng chữ dưới đây của Nabokov trong truyện ngắn ấy.

"... về sự mong manh nhiều không đếm xuể trên trái đất này; về định mệnh của những mong manh ấy, những thứ sẽ bị nghiền nát hoặc bị quăng đi, hoặc bị làm cho biến thành điên loạn; về những đứa trẻ bị bỏ rơi ư ử tự hát cho mình nghe ở các góc phố không ai quét dọn; về những cây cỏ dại tuyệt đẹp không giấu được mình khỏi bác nông dân và phải bất lực dõi theo bóng dáng gù như khỉ của bác bỏ lại những bông hoa xơ xác theo các bước chân, tựa như bóng tối hắc ám gớm guốc đang tiến đến gần."

Đúng 2 năm sau ngày ấy, rốt cuộc cuốn sách cũng ra đời, dù lúc đầu tôi chẳng nghĩ là mình sẽ có đủ thời gian và đam mê cho hàng trăm trang sách vô cùng phức tạp. Nhưng, cứ mỗi khi muốn bỏ cuộc thì lại nhớ đến hình ảnh đêm ấy, và muốn ngồi xuống dù chỉ một chút, để nhìn vào một góc thế giới của Nabokov. Và để hy vọng rằng sống không chỉ "có nghĩa là chấp nhận đánh mất hết niềm vui này đến niềm vui khác", mà, biết đâu, đôi khi niềm vui vẫn còn quay lại, dù là dưới một hiện thân khác mà thôi.

14-08-2016

Đừng biến mình thành nguồn gieo rắc năng lượng xấu

Báo Nhân Dân

Trẻ, thông thạo nhiều ngoại ngữ, làm kinh doanh giỏi, dịch giả Thiên Lương được biết đến nhiều trong vài năm gần đây nhờ bản dịch các tác phẩm thuộc hàng kinh điển của văn hào gốc Nga Vladimir Nabokov. Facebooker Thiên Lương (ảnh bên) còn được nhiều công dân mạng biết tới với cách nhìn nhận vấn đề luôn logic, khách quan, duy lý, anh cũng là đối trọng của một bộ phận cư dân mạng có thói quen chê bai. Vẫn tâm thế tự tin, lạc quan và hài hước, dịch giả - facebooker Thiên Lương trò chuyện cùng Nhân Dân hằng tháng ngay khi dư vị mùa xuân còn phảng phất:

Là một du học sinh được đào tạo bài bản ở nước ngoài, rồi một ngày, bút danh Thiên Lương bỗng đình đám trên văn đàn vì bản dịch tác phẩm văn học hay và khó đọc vào bậc nhất: Lolita của Nabokov. Anh muốn tìm kiếm sự nổi tiếng bằng cách tự làm khó chính mình, hay vì quá thất vọng với thực trạng dịch thuật văn học trong nước, hoặc một lý do nào đó thuần khiết hơn?

Câu chuyện về bản dịch Lolita của tôi khá thú vị. Thật ra ai theo dõi từ đầu đều biết nó xuất phát từ một cuộc tranh luận nổi tiếng trên báo chí và mạng xã hội. Do những lỗi dịch quá hiển nhiên thậm chí ngay từ những dòng đầu tiên của bản dịch Dương Tường, nên có khá nhiều người muốn dịch lại kiệt tác này. Tuy nhiên mọi người bỏ cuộc rất nhanh sau vài ba trang đầu. Nói chung, theo tôi dịch thuật không phải là công việc có thể làm theo nhóm. Mặc dù có nhiều ý kiến trái chiều về các cuộc tranh luận dịch thuật, nhưng tôi cho rằng chúng rất có ích vì không thể để kéo dài mãi tình trạng “đọc không thông mà dịch rất thạo”, nói cho cùng thì bản dịch nào cũng phải bám sát bản gốc chứ không thể bịa ra cho xuôi tai rồi nhận là đồng tác giả được. Không rõ ngày xưa thế nào chứ ngày nay thì việc phóng tác đó là một sự vi phạm bản quyền nghiêm trọng. Bất cứ hợp đồng bản quyền dịch nào cũng có lưu ý đến điều này! Trên thực tế thì cuộc tranh luận về Lolita cũng đưa đến kết quả tích cực là dịch giả phải công khai xin lỗi vì đạo chú thích, nhà sách phải tiến hành biên tập lại toàn bộ cuốn sách, và độc giả có thêm một bản dịch mới. Ngoài việc Lolita là một kiệt tác đặc biệt, luôn được xếp hạng đầu trên văn đàn thế giới, tôi thích Nabokov còn vì ông ấy là một người con của nước Nga vĩ đại, và dẫu có viết tiếng Anh thì chất Nga trong văn chương của ông ấy vẫn rất rõ. Một điều đáng tiếc là mặc dù được đánh giá rất cao trên văn đàn thế giới nhưng cho đến nay văn học Nga chưa được tôn trọng đúng mức ở Việt Nam, một số tác phẩm lớn của họ tuy đã được dịch ra tiếng Việt nhưng hầu hết bị dịch qua ngôn ngữ thứ ba, và dĩ nhiên chúng ta đều biết rằng bản dịch qua ngôn ngữ trung gian sẽ có chất lượng kém.

Cũng giống như anh, facebooker Thiên Lương nhiều năm qua, trên trang cá nhân của mình đã không ngừng phân tích, chỉ ra tư duy cảm tính, theo số đông của một bộ phận cộng đồng mạng Việt Nam, nhất là khi cư dân mạng bày tỏ quan điểm, cách nhìn nhận về các vấn đề xã hội liên quan đến số đông. Trên mạng xã hội có cụm từ “auto chửi”, chỉ những “công dân mạng”, luôn chửi bới, phản bác bất cứ một chủ trương chính sách mới nào. Facebooker Thiên Lương làm cách nào để luôn giữ được thái độ điềm đạm, khách quan, thậm chí hơi hài hước để khai mở cho một đám đông bất mãn?

Ta có thể thấy, ở ngoài đời khi gặp đám cháy trong nhà hát, đám đông thường dồn hết về một chỗ để rồi kẹt cứng ở đó chứ ít ai bình tĩnh nghĩ xem còn lối nào khác để thoát thân. Một điều dễ thấy là đám đông facebook cũng tương tự thế, có một dạng trí tuệ tập thể. Facebook là một môi trường đặc biệt phù hợp với trí tuệ tập thể do nó được xây dựng sao cho kích thích đám đông tự dạy nhau cách đưa tin để được like nhiều. Thành thử nhiều khi một cá nhân được đám đông dạy cho cách viết, chứ không phải là ngược lại. Nhiều người nổi tiếng trên facebook Việt Nam, viết bài thường được vài nghìn like, nhưng tôi thấy chẳng khác gì những diễn viên thú trong rạp xiếc. Thời gian đầu mới lên mạng, họ khá hiền lành, mỗi ngày than thở vài câu, tản mạn dăm dòng, tối đến làm nửa tá thơ cóc, chia sẻ ảnh vợ con, cảnh đẹp quê hương đất nước... Đến một ngày nọ, do bức xúc gì đó, họ chửi bới xã hội, chính quyền, được like nhiều hơn rất nhiều, thế là họ nhớ cái cảm giác được like ấy. Khi họ quay lại viết thơ, tản mạn, tâm sự, chụp ảnh, nói những điều tử tế thì chẳng mấy ai quan tâm. Dần dần họ trở thành một kẻ chê bai mọi thứ. Thật ra rất nhiều facebooker là nạn nhân của những kẻ like họ, bị đám đông huấn luyện, chứ không phải là người dẫn dắt đám đông như họ lầm tưởng về mình. Tại sao tin xấu được like nhiều thì do bản năng con người thôi, khi đọc tin xấu có lẽ họ được an ủi. Còn nói về không khí chung thì tôi không nghĩ xã hội bên ngoài có nhiều người bất mãn như trên facebook. Cuộc sống thật tươi đẹp và lạc quan hơn nhiều so với những gì chúng ta chứng kiến hằng ngày trên mạng. Tuy nhiên triết lý của facebook làm cho sự bất mãn dễ cộng hưởng, làm cho cái xấu và tin tức giả mạo dễ lan truyền nhanh và rộng. Đó cũng là điều mà rất nhiều người, thậm chí lãnh đạo của facebook, nhận ra rồi. Tuy nhiên hiện nay họ vẫn kiếm được rất nhiều tiền từ đó, cho nên khó có hy vọng là họ sẽ làm gì để thay đổi triệt để.

Mới đây, để đáp trả lại một bộ phận bi quan trước bảng xếp hạng GDP bình quân đầu người một số quốc gia Đông - Nam Á, khi thấy GDP Việt Nam thua cả nước bạn Lào, anh viết, có đoạn: “Đời thế nào là do cái tâm ta mà ra cả. Nếu muốn kích động dân chống chế độ, thì nhìn cái bảng này thấy Việt Nam thua hết, hơn mỗi Campuchia. Còn nếu nhìn với cái tâm sáng, thì thấy Việt Nam tăng trưởng thần kỳ, từ chỗ bằng 1/2 Lào, 1/7 Philippines, nay đã gần đuổi kịp. Và cứ thế này hai thập niên nữa thì ta chắc chỉ còn thua mỗi Singapore”. Một status mạch lạc, khoa học, logic và công tâm của anh trên facebook cá nhân rất thuyết phục, và dường như “bóc trần” được tâm thế thật của số không ít người tham gia mạng xã hội?

Đám đông luôn có kiểu tư duy thiên về cảm tính, không dựa trên số liệu và không biện chứng, không đặt sự việc trong bối cảnh liên quan. Còn nếu nhìn với cái tâm sáng thì ai cũng phải thấy những thành tựu vượt bậc trong kinh tế và mọi mặt khác trong xã hội. Xuất phát điểm của đất nước chúng ta rất thấp, mặc dù trước 1975, miền bắc có thu nhập GDP trên đầu người tương đương miền nam bất chấp chi tiêu của hàng trăm ngàn lính Mỹ ở miền nam, nhưng cả hai miền đều nghèo nhất châu Á. Trước cách mạng, tỷ lệ người dân mù chữ lên đến 95%. Chiến tranh kéo dài cũng làm chúng ta thiệt hại nặng nề về mọi mặt. Chỉ sau hơn hai thập niên đổi mới, hiện nay tuy còn thua kém nhưng khoảng cách giữa chúng ta và các nước khu vực đã giảm xuống rất nhiều, và nếu duy trì được tốc độ phát triển như những năm gần đây thì chỉ độ hai chục năm nữa Việt Nam sẽ vượt một số nước trong khu vực, và lọt vào 20 nước có nền kinh tế lớn nhất thế giới. Vì vậy chúng ta nên lạc quan hơn với tương lai đất nước, và thật sự thì tình hình chung đang tốt đẹp về mọi mặt. Chính Tổng thống Mỹ còn phải ca ngợi sự phát triển thần kỳ của Việt Nam, tại sao chúng ta lại phải bi quan? Nhiều khi đám đông tư duy rất định kiến, y như trẻ con vậy, trong khi mọi số liệu hiện nay đều rất dễ tìm thấy trên internet, mà người ta vẫn chỉ tin vào những gì người ta muốn tin và chỉ nhìn thấy cái đã in sâu vào đầu họ. Không phải lúc nào tư duy lý tính thuần túy cũng tốt, như tổ tiên ta vẫn nói: làm gì cũng phải có tình, có lý. Tuy nhiên nếu coi “một bồ cái lý không bằng một tí cái tình” thì cũng không tốt, nhất là trong thời đại toàn cầu hóa như ngày nay, khi chúng ta phải làm việc với những cường quốc có cách suy nghĩ rất duy lý.

Một số tác phẩm của Nabokov do Thiên Lương dịch

Theo anh, liệu có cách nào để cộng đồng mạng trong nước tham gia mạng xã hội văn minh, tích cực và đúng pháp luật hơn?

Tôi nghĩ Nhà nước nên xử lý nghiêm các trường hợp đưa tin thất thiệt, kích động chia rẽ dân tộc, phân biệt chủng tộc và xuyên tạc đường lối chính sách. Thực tế chúng ta cũng thấy người dân bắt đầu nhận thức được sự bất tín của các nguồn tin trên mạng, ngày trước các facebooker phản động rất dễ nhận được hàng nghìn like với các bài viết nhảm nhí xuyên tạc, hoặc các tấm hình bị sửa đổi, còn hiện nay thì rất nhiều người đã vào phản đối chúng. Và có nhiều bạn trẻ đã tự lập ra các trang riêng để phản bác lại luận điệu của các nhóm phản động quá khích. Theo sự phát triển tất yếu của đất nước thì mạng xã hội cũng văn minh theo thôi. Tuy nhiên những đất nước phát triển quá nhanh như chúng ta còn gặp vấn đề về khoảng cách thế hệ. Những người cũ, lớn lên trong thời kỳ đất nước quá khó khăn, chia nhau từng mảnh áo, cân thịt, tất nhiên sẽ khó có tiếng nói chung với các bạn trẻ mới ra trường vài năm mà lương đã hàng chục triệu mỗi tháng. Trong bối cảnh hiện nay, chúng ta nên có trách nhiệm với đất nước hơn chứ đừng chạy theo vài cái like ảo trên mạng và để đám đông huấn luyện, chi phối, rồi tự biến mình thành những nguồn gieo rắc năng lượng xấu cho mọi người.

Trân trọng cảm ơn dịch giả - facebooker Thiên Lương!

Mi Sol (Thực hiện)

Bài phỏng vấn trên báo Nhân Dân.

AN

Một trong những điều anh thích ở nhà Phật là "An". Chữ này gốc Tàu, vì nói chung những khái niệm cao siêu kiểu này thì người Việt không nghĩ ra được. Từ điển thuần Việt chỉ có tay chân chim bướm thóc lúa là cùng. An là cái nằm ngoài năng lực tư duy người Việt cổ, thậm chí cả người Việt hiện đại.

Chữ An đó có thể hiểu đơn giản qua hình ảnh một quả lắc, hay cái đánh nhịp của dân học nhạc. Quả lắc luôn chuyển động, như tâm hồn con người, nó bay từ cực này qua cực kia, như chúng ta luôn mải nghĩ về quá khứ hay tương lai chứ không để tâm đến hiện tại.

Cứ nghĩ xem bao nhiêu phần trăm thời gian trong ngày bạn nghĩ về việc sau này bạn sẽ làm gì, và ngày xưa bạn làm khác đi thì sẽ ra sao. Chúng ta cứ mải chạy theo việc sẽ mua được cái nhà mới, sẽ lên được chức, sẽ lấy được chồng, sẽ đi chơi năm sau, sẽ...., hoặc là giá như ngày xưa học trường khác, giá như ngày xưa không lấy con ấy, giá như không mua con FLC,...

Dân VN mình sống vất vả và không vui cũng vì vậy. Cả cái nước này cứ suy nghĩ mãi xem ngày xưa có nên đánh Mỹ không, vua Quang Trung mà chết muộn hơn thì sao, rồi lại mơ ước đến ngày được Mỹ xâm lược lần nữa, bỏ bom lên HN, hay là Nhật đến bắt cả nước trồng đay thay lúa, hoặc Pháp qua xây đường tàu cao tốc Bắc Nam cho.

Cái tâm không An thì chẳng bao giờ hạnh phúc được, y như quả lắc chẳng lúc nào không đu đưa.

Nhưng những gì đã qua thì không thể thay đổi được, những gì sắp đến cũng không ai biết, chỉ có hiện tại là của ta. Vậy mà ta chẳng mấy khi nghĩ về nó, y như một kẻ đang làm tình mà cứ sợ có bầu, rốt cuộc chẳng có gì vui.

Hãy tận hưởng từng nhịp sống, chỉ có nó mới là của bạn.

Tôi Yêu Cô

Pushkin

Thiên Lương dịch

Tôi yêu cô: dường như, tình yêu ấy
Trong lòng tôi chưa hẳn đã nguôi ngoai;
Nhưng mong sao nó không phiền cô nữa
Tôi nào muốn cô buồn mãi những một mai
Tôi yêu cô âm thầm, vô vọng
Lúc rụt rè, khi ghen quặn lòng đau;
Tôi yêu cô chân thành, cẩn trọng
Cầu cho cô được vậy với người sau.

BẢN GỐC:

Я вас любил

Александр Сергеевич Пушкин (1799—1837)

Я вас любил: любовь еще, быть может,
В душе моей угасла не совсем;
Но пусть она вас больше не тревожит;
Я не хочу печалить вас ничем.

Я вас любил безмолвно, безнадежно,
То робостью, то ревностью томим;
Я вас любил так искренно, так нежно,
Как дай вам бог любимой быть другим.

1829

Hoa Thanh Cúc (Cornflower)

Cornflower là một loại cây chưa có tên chính thức trong tiếng Việt, từ điển chỉ nói nó là "một loại cây dại (mọc trong ruộng ngô)"; nhưng rõ ràng là bê nguyên xi như thế qua bản dịch tiếng Việt thì... thà không dịch còn hơn!

Corflower thuộc họ Cúc, có tên khoa học là Centaurea cyanus, ngoài tên cornflower, nó còn được gọi là Bachelors button, Bluebottle, Boutonniere flower, Hurtsickle, Cyani flower. Loài hoa này hay mọc hoang dại trong các ruộng ngô, lúa,... có lẽ vì thế trong tiếng Anh, nó được gọi bằng cái tên dân dã là cornflower. Trong các văn bản tiếng Việt, khi nhắc đến nó người ta dùng rất nhiều tên tự đặt như: hoa ngô, hoa cúc áo, hoa thanh bình. 

Trong bản dịch Lolita, cornflower được dịch thành Thanh Cúc, bắt nguồn từ màu xanh biếc đặc trưng cho hoa của loài cây này, và từ việc nó thuộc họ Cúc.

Thanh Cúc là loài hoa rất được JFK (John F Kennedy yêu thích), là quốc hoa của Estonia từ năm 1968, và là biểu tượng của nhiều đảng phái, tổ chức chính trị khác.

Vài hình ảnh hoa Thanh Cúc:

Lolita: Hoa Thanh Cúc

Lolita: Hoa Thanh Cúc

Lolita: Hoa Thanh Cúc

Lolita: Hoa Thanh Cúc